Ru
En Bl

Талака, талачыся! Як беларусы разам будавалі хаты і капалі бульбу

Автор: Юлія Барыла
10.09.2018

У верасні беларусы-гараджане мінімум на адны выходныя забываюцца на свой гарадскі лад жыцця і адпраўляюцца на малую радзіму капаць бульбу. Стоячы пасярод поля з кошыкам у руках, яны, можа, і не здагадваюцца, што працягваюць старажытны беларускі звычай. Але так яно і ёсць. Разбіраемся, якой была талака ў беларускай гісторыі.

Талака — старажытны звычай, праява яшчэ родавага грамадства, калі род быў асобнай адзінкай. Існавалі дзве асноўныя мэты, для таго, каб збірацца талакой, — працаёмкія і тэрміновыя справы.

— Пабудаваць хату, напрыклад, — вельмі працаёмкі працэс. Каб справіцца з ім разам збіраліся ці ўсе мужчыны роду, ці ўсе мужчыны вёскі. Калі хату будавала маладая сям’я, то на талаку сыходзіліся ўсе, кто гуляў на вяселлі. Талакой дапамагалі і пагарэльцам. Увогуле, ўдовам, жонкам салдат, тым, хто апынўся ў складанай сітуацыі, вяскоўцы звычайна дапамагалі, — расказвае Аляксей Друпаў, навуковы супрацоўнік  Беларускага дзяржаўнага музея архітэктуры і побыту.

Былі і не такія працаёмкія, але тэрміновыя справы, на якія таксама збіралі талаку. Разам капалі бульбу, касілі траву, выконвалі розныя сезонныя працы, з якімі нельга было зацягваць. Збіраліся ці толькі суседзі, ці нават уся вёска.

У часы прыгона паны карысталіся гэтым звычаям на сваю карысць: зганялі ўсіх на талаку, каб парабіць агульныя гаспадарчыя справы. Але пазней часта бывала, што і самі вяскоўцы збіраліся разам, каб зрабіць жыццё ў сваёй вёсцы больш камфортным. У творы Івана Мележа «Людзі на балоце», напрыклад, хацелі талакой пабудаваць плаціну праз балота. І не так важна, што не атрымалася. Звычайна — атрымлівалася. 

— Будынак школы, які зараз захоўваецца ў нашым музеі, — расказвае Аляксей, — пабудаваны талакой у 1920-я гады, яшчэ пры польскім часе.

shkola2.JPG

Тады ў больш заможных валасцях школы будавалі ўлады па тыповым праекце. Але ў некаторых раёнах такой магчымасці не было, і заняткі ладзілі ў звычайных хатах. Усе бацькі, чые дзеці навучаліся ў школе, на тыдзень прымалі школьнікаў у сябе.

—А вось у вёсцы Калодчына Вілейскага раёну людзі сабраліся разам і самі пабудавалі школу для сваіх дзяцей. І ладны будынак узвялі: дагэтуль стаіць, — працягвае Аляксей Друпаў.

shkola.jpg

shkola1.jpg

Увогуле на талаку збіраліся не толькі, каб дапамагчы, але і каб павесяліцца. Праца заўсёды суправаджалася жартамі і песнямі, пад якія справа ішла прасцей і хутчэй. Існаваў шэраг талочных песен, якія спявалі як падчас працы, так і потым, за сталом.

Талака, талака
Талачылася,
Увесь дзень па полі
Валачылася.
Мы ўвесь гнаёчак
Павыносілі,
На падводачках
павывозілі.

А скончвалася  праца застоллем. Часцей за ўсё стол накрываў гаспадар, але калі талака збіралася на агульную справу, то і пачастункі ўсе няслі самі.

Няслава, няслава, гаспадар, твая,
Не п’яна, не п’яна талака твая.
А ў хлеве, у хлеве мужчынкі п’янюсенькі,
А ўполі, у полі жоначкі цверазюсенькі.

Сумесная праца існавала не толькі ў беларусаў. Калектыўна працавалі таксама ўкраінцы, фіны, літоўцы. Але спецыфіка талакі ў Беларусі ў тым, што гэты сацыяльны звычай захоўваўся да пачатку XX стагоддзя. Актыўна збіраліся на талаку яшчэ некалькі дзясяткаў год таму.

Напрыклад, касцёл святога Іосіфа ў Валожыне яшчэ на пачатку 1990-х парафіяне таксама аднаўлялі талакой.  У гады Вялікай Айчыннай вайны храм быў разбураны, а 8 кастрычніка 1960 года яго наогул закрылі і выкарыстоўваўся ў якасці складскога памяшкання для мэблі, затым у ім знаходзіўся цэх жалезабетону міжкалгасбуда, філіял мінскага завода «Тэрмапласт».

kostel.jpg

Старэйшае пакаленне Беларусі добра памятае, як гэта — працаваць у талацэ, асабліва разам капаць бульбу.

— Раней жа ў сельскім доме было па 7-8 дзяцей, яшчэ якіх сваякоў пазваць —  вось і талака, — узгадвае Марыя Рудак з вёскі Перадолы Віцебскай вобласці. — Запрашалі яшчэ і сяброў, суседзей. Каго звалі, у тых і самі потым адпрацоўвалі. Часам плацілі за працу.

rudak.jpg

Праўда, 60-70 гадоў таму беларусам цяжка было прыдбаць шмат зямлі. Звычайна ўлады выдавалі па 40 сотак, гэта значыць 400 квадратных метраў. Вялікая сям’я і сама магла справіцца з такой колькасцю, асабліва калі быў свой конь.

— Калі надвор’е добрае трымалася, разганялі па дзве баразны пасля працы і за які тыдзень спраўляліся. Без каня цяжэй было, кожны дзень не напросішся дапамагчы, таму прасцей было за адзін дзень выкапаць. У 60-я калгас увогуле не дазваляў капаць сваю бульбу, пакуль калгасная была не спарадкаваная. А маразы прыходзілі рана, нават у верасні ўжо было халодна. Калі бульба паляжыць у зямлі ў мароз, нават мінус адзін, то можна выкідваць. Вось і збіраліся разам, каб хутчэй капаць, — рапавядае Марыя.

Потым выкапаную бульбу пакідалі на некалькі дзён, каб падсохла, і пачыналі перабіраць: яшчэ адзін працаёмцкі і доўгі працэс. Бульбу дзялілі на малую, сярэднюю і вялікую. Малая потым ішла як корм свіням, сярэднюю садзілі на наступны год, а вялікую елі самі.

Захоўвалася бульба ў спецыяльных будынках, якія ў рэгіёнах Беларусі называліся па-рознаму, напрыклад, істопка ці вараўня. Яны абаграваліся, прычым спачатку вогнішча распальвалі на падлозе, а дым выходзіў праз дзверы, толькі пазней у іх сталі рабіць маленькія печкі. У некаторых рэгіёнах Магілёўскай, Гомельскай вобласці  для бульбы капалі падземныя склепы з верхнім і ніжнім узроўнем, прычым капалі іх для ўсіх у адным месце, дзе-небудзь на ўскрайку вёскі.

Захоўвалі ў такіх склепах і будынках таксама буракі. А да пачатку XIX стагоддзя беларусы вырошчвалі больш буракоў, чым бульбы. Нездарма, некаторыя суседзі называлі беларусаў бацьвіннікамі.

У САЙТА «ПЛАНЕТА БЕЛАРУСЬ» ПОЯВИЛСЯ КАНАЛ НА ЯНДЕКС ДЗЕН. ПОДПИСЫВАЙТЕСЬ!


Комментарии
Оставить комментарий
Чтобы оставить комментарий, вам необходимо авторизоваться.

Смотрите также

Статьи
«Не часта ходзім, не многа просім». Як па вёсцы Дзеркаўшчына на Вялікдзень ходзяць валачобнікі

Жыхары Дзеркаўшчыны ўжо не здзіўляюцца, калі на Вялікдзень чуюць на вуліцы песні і бачаць цэлую кампанію ў народных

Статьи
13 признаков того, что вы родились в Беларуси

Если кто-то просит вас описать белорусов, первые прилагательные, которые приходят вам в голову – толерантные и

Статьи
10 страў беларускай кухні, якія лёгка прыгатаваць дома

Запрасіць сяброў на святочную мачанку ці парадаваць сям’ю бульбянымі зразамі? Сярод рэцэптаў беларускай кухні шмат

Самые популярные Самые обсуждаемые