by | en | pl | de

Купала i Колас. Жыццё (і тое, што пасля яго) поплеч з геніем

Автор: Хрыстафор Хiлькевiч

21.02.2017

Сёлета Беларусь урачыста адсвяткуе 135-годдзе спачатку Янкi Купалы, а потым Якуба Коласа – двух класікаў нацыянальнай літаратуры, двух геніяў, якія нарадзіліся з iнтэрвалам у 4 месяцы і прайшлі поплеч амаль усё сваё творчае жыццё. У Мінску ёсць нямала месцаў, што яшчэ памятаюць іх крокі, а некаторыя звязаны з біяграфіямі адразу абодвух песняроў.

Адзiн з такіх адрасоў – Дом прафсаюзаў вобласці на плошчы Свабоды. Да рэвалюцыі тут размяшчаліся прысутныя месцы, на другім паверсе якіх працаваў Мінскі акруговы суд – вышэйшая судовая інстанцыя губерні. 15 верасня 1908 года тут адбыўся працэс над Якубам Коласам, прысуджаным да трох гадоў зняволення ў Пішчалаўскiм замку за ўдзел у падпольным з'ездзе настаўнікаў. А праз амаль 15 гадоў, у маі 1923-га, у будынку колiшнiх прысутных месцаў пры вялікай колькасці народу адкрылася першая ў Мінску ашчадная каса. Яе першым ганаровым укладчыкам стаў... Янка Купала – на ашчадную кніжку № 1 ён паклаў ганарар за зборнік вершаў «Спадчына». Дарэчы, трэці паверх усё таго ж дома з'яўляецца першым адрасам Літаратурнага музея Янкі Купалы, адкрытага для наведвання ў верасні 1945 года.

Дом прафсаюзаў.jpg

У 1959-м музей перабраўся ў новы будынак, збудаваны на месцы драўлянага дома па вул. Кастрычніцкай, 40, у якім паэт жыў у 1927–1941 гг. (да вайны тэрыторыю сучаснага Купалаўскага парка займалі жылыя кварталы). А ў сярэдзіне 1920-х Янка Купала пражываў на Правіянцкай вуліцы (цяпер Захарава) – сярод яго суседзяў былі пісьменнік Змітрок Бядуля і народная артыстка Беларусі і СССР спявачка Ларыса Александроўская, кампазітар Ісаак Любан (гэта ён напісаў музыку да песні «Бывайце здаровы, жывiце багата») і камандзір 39-га кавалерыйскага палка, будучы палкаводзец Георгій Жукаў. Зусім блізка, у 2-м Шпітальным завулку, жыў і Якуб Колас – цяпер тут алея парка імя Максіма Горкага, а на месцы згарэлага ў вайну дома песняра знаходзіцца асабняк дырэкцыі.

Парк Горкага.jpg

Як успамінаў Колас, жывучы помеж, яны з Купалам наведвалі адзін аднаго амаль штодня: гулялі ў шахматы, чыталі вершы, вялі размовы на літаратурныя тэмы, а часам проста маўчалі (у такіх выпадках пры развiтанні казалі: «дабра памаўчалi»). Гэтыя сустрэчы ўжо ў пачатку трыццатых сталі падставай для абвінавачванняў абодвух класікаў у таемнай антысавецкай змове. 

Вось што пісаў у сакрэтнай справаздачы пра сябраў Саюза савецкіх пісьменнікаў БССР наркам унутраных спраў Наседкін: «Якуб Колас, найбуйнейшы беларускі пісьменнік, паэт і празаік, закадычны сябар Янкі Купалы, разам з якім па заданні польскай разведкі прымае актыўны ўдзел у стварэнні нацдэмаўскай арганізацыі ў Беларусі. У перыяд 1921–1930 гг. удзельнічаў у нелегальных зборышчах нацдэмаў, якія праводзіліся на кватэры Купалы і ў яго. (...) Сведчаннямі выяўленых намі ўдзельнікаў антысавецкага падполля ў Беларусі выкрываецца як адзін з кіраўнікоў нацыянал-фашыстаў і польскі шпіён».

Купала i Колас. Карцiна Iвана Ахрэмчыка.jpg

Увосень 1930 года, ратуючыся ад пераследаў НКУС, Янка Купала спрабаваў скончыць жыццё самагубствам. А ўвосень 1937-га, у адну ноч з 29 на 30 кастрычніка, у турме НКУС у Мiнску былі расстраляны сто дзеячаў нацыянальнай культуры – у іх ліку маглі апынуцца і Купала з Коласам, але ў нейкі момант, кажуць, Сталін загадаў «заменить ордеры на ордена». У апошні дзень свайго жыцця, 13 жніўня 1956 года, як прыгадваў праз шмат гадоў асабісты шафёр Якуба Коласа, пісьменнік папрасіў звазіць яго ва ўрочышча Курапаты, дзе пахаваны ахвяры сталінскіх рэпрэсій і дзе ледзь не скончылі свой жыццёвы шлях ён сам і Янка Купала. Вярнуўшыся дадому, Колас памёр.

Куропаты.jpg

Развітанне з песняром праходзіла ў Палацы культуры прафсаюзаў. Увечары 15 жніўня, пасля жалобнага мітынгу на Цэнтральнай плошчы, пахавальная працэсія накіравалася да Вайсковых могілак. У 1962 годзе непадалёк ад магілы Якуба Коласа была перапахаваная ўрна з прахам Янкі Купалы, перавезеная ў Мінск з Ваганькаўскіх могілак у Маскве. Так пасля смерці (і роўна праз 20 гадоў пасля загадкавай гібелі Купалы ў чэрвені 1942-га) сябры – а нехта скажа: i канкурэнты – зноў апынуліся побач.

Вайсковыя могілкi.jpg

Можна бясконца казаць пра літаратурныя дасягненні абодвух класікаў, аднак яшчэ адна іх заслуга заключаецца ў тым, што ўпершыню вуліцы беларускай сталіцы былі названыя не імём чарговага бальшавіцкага дзеяча, а ў гонар нацыянальных паэтаў: Янкі Купалы ў 1945 годзе і Якуба Коласа – ў 1956-м. Гэта яны прарвалі тапанiмічную блакаду, у якой беларусы знаходзіліся так бясконца доўга – і зараз мы ходзім па вулках, парках, плошчах і нават гандлёвых цэнтрах іх імя, поплеч з геніямі.

Плошча Якуба Коласа.jpg


Комментарии
Оставить комментарий
Чтобы оставить комментарий, вам необходимо авторизоваться.

Смотрите также

Статьи
Умер сын Якуба Коласа Михась Мицкевич

Умер младший сын Якуба Коласа Михась Константинович Мицкевич. Об

Статьи
Василь Быков: писатель, воин, депутат

19 июня 1924 года родился белорусский писатель Василий Быков. В день

Статьи
В Столбцах появится памятник Якубу Коласу

Министерство культуры объявило конкурс эскизных проектов

Еще
Самые популярные Самые обсуждаемые