Загадка карцін Марціна Залескага

Ёсць адна карціна, якая перакачоўвае з кнігі ў кнігу па гісторыі беларускай архітэктуры. І паўсюль яна падпісана: «Бабруйская крэпасць на карціне Марціна Залескага». Ёсць і іншая карціна таго ж мастака, якая публікуецца пад аналагічнай назвай. Даўно з калегамі прыглядаемся да карцін і даўно ўжо прыходзім да высновы, што нічога агульнага гэтыя жывапісныя творы не маюць ні з Бабруйскам, ні з Бабруйскай крэпасцю, хоць ёсць аматары гісторыі, якія на гэтых карцінах вызначаюць ужо там і езуіцкі касцёл, і каралеўскі двор.

А высновы проста відавочныя з першага погляду на карціны. Бабруйская крэпасць мела земляную фартыфікацыю. Мураванымі былі толькі рэдзюіты крапасных палігонаў. На выяве з агульнай панарамай крэпасці яўна бачна бастыённая фартэцыя, веркі якой абмураваны, маюць пояс байніц, зусім як было ў Замасці, што пацвярджаецца тымі фрагментамі фартыфікацыі, якія ў горадзе захаваліся да нашага часу.

Крэпасць у Замасці не ўзводзілася нанава ў параўнанні з Бабруйскай крэпасцю, а для яе стварэння была рэканструявана новаітальянская фартыфікацыя горада канца XVI – пачатку XVII стст., і выкананы новы пояс земляных равелінаў. Магчыма, збудаванне крэпасці шляхам мадэрнізацыі і дазволіла захаваць сам горад з унікальнай рэнесанснай архітэктурай, у адрозненне ад Бабруйска ды Брэста.

Затым таксама цікавы момант. На карціне вельмі цудоўна праглядаецца дамінанта – гэта ратуша, якая захавалася да нашага часу, і яе існуючы будынак практычна аналагічны выяўленаму Залескім. Ды і магутны будынак справа хутчэй за ўсё з’яўляецца корпусам знакамітай Замойскай акадэміі, што пацвярджаецца пры супастаўленні карціны і плана крэпасці і горада.

Другая карціна дае агульную панараму забудовы цэнтральнай часткі крэпасці, і менавіта тут мы можам пабачыць замасцянскую ратушу, якая без зменаў захавалася да нашага часу, унікальны помнік эпохі рэнесансу – сінагогу, якая аздоблена дэкаратыўным атыкам, велічны барочны фасад бязвежавага касцёла Святой Кацярыны.

Так што не ведаю, якім чынам у літаратуру закралася прыкрая памылка, проста магчыма кімсьці калісьці карціны, якія захоўваюцца ў фондах Ваенна-гістарычнага музея артылерыі, інжынерных войск і войск сувязі ў Санкт-Пецярбурзе, былі памылкова атрыбутаваны. Але памылкі відавочныя. Гэта не Бабруйская крэпасць, а менавіта Замасць, з найвышэйшай ступенню верагоднасці.